CMR Anlaşması Ticari Mallar Güzergah Anlaşması

Kara yolu taşımacılığı ile ilgili uluslararası yasal düzenlemeler, Birleşmiş Milletler’in 1956 yılındaki “Kara Yoluyla Uluslararası Eşya Taşıma Sözleşmesine İlişkin Anlaşma” (İng. convention on the contract for the ınternational carriage of goods by road-CMR) olarak bilinen sözleşmesi ile yapılmıştır. CMR Anlaşması bir malın uluslararası evden eve nakliyesinde göreceği zarar, ziyan, kayıp ve gecikmelerden gönderici, taşıyıcı ve alıcı arasındaki sorumlulukları saptayan, yükümlülükleri belirleyen, Birleşmiş Milletler’in yönetim ve gözetiminde uygulaması sağlanan çok uluslu bir anlaşmadır.
CMR Anlaşmasına taraf olan ülkelerden birine ve/veya bu ülkelere eşya taşınması hâlinde diğer ülke konvansiyona taraf olsun veya olmasın, taşıyıcının milliyetine bakılmaksızın anlaşmada öngörülen ve taşıyıcıya yüklenen yükümlülükler geçerlidir. Türkiye, CMR Anlaşması’na 1993 yılında 14/12/1993 tarih ve 21788 sayılı Resmî Gazete’de yayınlanan 3939 sayılı yasa ile taraf olmuştur. Türkiye’de kara yolu ile eşya taşınmasına ilişkin sorumlulukları belirleyen kendi iç hukukuna ait iç düzenlemeler ise, 10/07/2003 tarih ve 4925 sayılı Kara yolu Taşıma Kanunu tarafından belirlenmiştir. Bu anlaşma, özel durumlar dışında, yolun bir kısmında deniz, demir yolu, nehir, kanal veya hava yolu ile (yük boşaltılmadan) taşındığı hâllerde de taşımanın tümü için uygulanır. CMR Anlaşması, sözleşmede belirtildiği gibi yükleme yeri ile teslim için belirlenen yerin iki ayrı ülkede olması hâlinde, yüklerin ücret karşılığında taşıt ile karadan taşınmasına ait her türlü sözleşmeyi kapsar. Bu ülkelerden en az birinin sözleşmeye taraf ülke olması zorunludur. CMR Anlaşması’na göre, taşıyıcı taşıma sırasında ortaya çıkan kayıp, hasar veya gecikmelerden sorumludur. Taşıyıcı ile gönderici arasında bir sözleşme yapılmış sayılır ve tarafların sorumlulukları sözleşmeye konularak gelenekselleşmiş hükümlere göre tayin edilir. Ancak, bu gibi koşulların bulunmaması hâllerinde de kara yolu taşıyıcısının sorumluluğu yine CMR Anlaşması tarafından tayin edilir. Kara yolu ile eşya taşınmasında sorumluluklar kapsamında taşıma sözleşmeleri, taşıyıcı, gönderici ve alıcının sorumlulukları gibi konular ön plana çıkmaktadır. Kara yoluyla yapılacak taşımacılıkta CMR (Convention Merchandises Routiers) 49
ülkenin imzaladığı taşımacılık sözleşmesi kapsamında düzenlenen bir taşıma belgesidir.


CMR’a üye ülkeler;
-Almanya, Avusturya
-Belçika, Lüksemburg
– Fransa, Hollanda
– İtalya, İspanya
– Portekiz, Danimarka
– Finlandiya, İngiltere Birleşik Krallığı
– Yunanistan, İsveç
– İrlanda, Bulgaristan
– Hırvatistan, Çek Cumhuriyeti
– Estonya, Ermenistan
– Gürcistan, Macaristan
– Makedonya, Norveç
– Litvanya, Letonya
– Moldovya, Polonya
– Romanya, Rusya
– Ukrayna, Slovakya
– Slovenya, İsviçre
– Türkiye, Bosna-Hersek
– Sırbistan, Karadağ
– Kazakistan, İzlanda
– Kırgızistan, Fas
– Tunus, Beyaz Rusya
– Türkmenistan, Özbekistan
– Tacikistan, İran
– Azerbaycan
şeklinde sıralanabilir.
Söz konusu belge kapsamı taşınacak eşyanın yükleneceği yer ve teslim edileceği yerin iki ayrı devlet sınırları içinde olması ve en az bir tanesinin CMR’a taraf ülkelerden biri olması zorunludur. Kıymetli evrak niteliğinde değildir ve ciro kabiliyetleri yoktur. Ancak CMR sözleşmesinde malın mülkiyetini gösteren (kıymetli evrak hükmünde) belge düzenlenmesi yalnızca CMR’a taraf ülkeler sınırları içinde olması hâlinde izin verilir.

Belgenin Özellikleri
Navlun komisyoncusu veya taşımacılık şirketi tarafından alıcının adına düzenlenir. Malların belirtilen şartlarla taşınmak üzere, iyi durumda teslim alındığını ve taşıma sözleşmesinin yapıldığını gösteren hukuki bir delildir. Ciro edilemez. CMR’nin uygulanabilmesi açısından taşımanın kara yolunda yapılması şarttır. Ancak eşyanın üzerine yüklenmiş olduğu taşıttan ayrılmadan bu taşıtla birlikte yolculuğun bir bölümünde denizde, demir yolunda, havada taşınmış olması taraflar arasındaki sözleşmenin CMR’ye tabi kılınmasını engellemez. Bu belge dört nüsha olarak düzenlenir, gönderenin namına, adına ve sevk makbuzu olarak düzenlenir. Söz konusu dört nüshada gönderen ve taşıyıcı firma imza yetkilisi tarafından imzalanır. Senedin düzenlendiği ülke hukukuna göre imzalar matbu olabilir ya da imzaların yerine gönderenin ya da taşıyıcının mühürleri basılabilir. Birinci nüshası gönderene verilir. İkinci nüshası mal ile birlikte gider. Üçüncü nüshası ise taşıma firmasında kalır. CMR taşıma belgesi kanıt olarak büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle en az bir sene saklanması uygun olacaktır. Uygulamada CMR sözleşmesine taraf olan ülkeler arasında malı teslim eden ve dolayısıyla kıymetli evrak hükmünde kabul edilen CMR sözleşmeleri düzenlenebilmektedir.

Uygulama Alanı
Bu anlaşma, sözleşmede belirtildiği gibi yükleme yeri ile teslim için belirlenen yerin iki ayrı ülkede olması hâlinde, ücret karşılığında yüklerin taşıt ile karadan taşınmasına ait her sözleşmeyi kapsar. Bu ülkelerden en az birinin “Akit ülke” olması zorunludur. Bu anlaşmanın uygulaması bakımından “taşıt” sözcüğü 19 Eylül 1949 tarihli Yol Trafiği Anlaşması 4.cü maddesinde tarif edilen, motorlu taşıtlar, dizi hâlinde taşıtlar, römorklar ve yarı römorklar anlamına gelir. Bu anlaşma kapsamındaki taşıma, devletler, devlet kurumları veya devlet kuruluşları tarafından yapıldığı hâllerde de uygulanır.
Aşağıdaki durumlarda anlaşma uygulanmaz:
-Uluslararası posta anlaşmaları gereğince yapılan taşımalarda
-Cenaze taşımalarında
-Uluslararası Ev eşyası taşımalarında
Akit taraflar, iki veya birkaçı arasında yapacakları özel anlaşmalarla bu anlaşma hükümlerini değiştirmemeyi kabul ederler. Ancak, anlaşmayı sınır trafiğine uygulamamak veya tamamen kendi ülkeleri içindeki taşıma etkinliklerinde yükler üzerinde hak iddia etmeye yarayan sevk mektubunun kullanılmasına izin vermek gibi durumlar bunun dışındadır.

Taşıma Sözleşmesinin Akdedilmesi ve Uygulanması
Taşıma sözleşmesi bir sevk mektubunun düzenlenmesi ile gerçekleştirilir. Bu mektubun bulunması, usule aykırı oluşu veya kaybolması, bu anlaşma hükümlerine uygun olacak olan, taşıma sözleşmesinin varlığı ve geçerliliğini etkilemez. Sevk mektubu üç nüsha hâlinde düzenlenerek gönderici ve taşımacı tarafından imzalanır. Sevk mektubunun düzenlendiği ülkedeki yasaları izin verdiğinde, bu imzalar matbaada basılabilir veya onların yerine gönderici ve taşımacının mühürleri kullanılabilir. Birinci suret göndericiye verilir. İkinci yükle beraber gider. Üçüncüsü ise taşımacı tarafından saklanır.Taşınacak yüklerin başka taşıtlara yüklenmesi gerekliği, bunların ayrı çeşit yükler olduğu veya ayrı partilere bölünmesi durumunda gönderici veya taşımacı her çeşit ve parti yük için ayrı bir sevk mektubu istemek hakkına sahiptir.
Sevk mektubu şu bilgileri içerecektir:
– Sevk mektubu tarihi ve düzenleme yeri,
– Göndericinin adı ve adresi,
– Taşımacının isim ve adresi,
– Yükün yükleme yeri, tarihi ve boşaltma için belirlenen yer,
– Yükün gönderildiği kişinin isim ve adresi,
– Yükün özelliğinin tarifi, ambalaj şekli ve tehlikeli yükler söz konusu olduğunda bunların herkesçe anlaşılacak şekilde tarifi,
– Kaç parça olduğu ve bunların özel marka ve sayıları,
– Yükün brüt ağırlığı veya başka bir şekilde anlatılmış ise miktarı,
– Taşıma ücretleri (taşıma bedeli, ek giderler, gümrük resimleri ve
sözleşmenin akdinden teslime kadar yapılan diğer ödemeler),
– Gümrük ve diğer formaliteler için gerekli direktif,
– Aksine bir madde bulunmasına rağmen, taşımanın bu anlaşma hükümlerine bağlı olduğu bildirir not.
Gerekli durumlarda sevk mektubu şu bilgileri de ayrıca içerecektir:
– Aktarmaya izin verilmediğini belirten not,
– Göndericinin ödemeyi kabul ettiği ödemeler,
– Yükün tesliminde yapılacak ödentilerin miktarı,
– Yük değerinin beyanı ve tesliminde özel faizi temsil eden miktar,
– Yükün sigorta edilmesine dair göndericinin alıcıya vereceği direktif,
– Taşımanın tamamlanası için anlaşmaya varılmış zaman süresi,
– Taşımacıya verilen belgelerin listesi,
– Taraflar, yarar gördükleri diğer hususları da sevk mektubuna yazabilirler.
Yükü teslim aldığı sırada taşımacı şunları kontrol edecektir:
– Parça sayısı ve bunların üzerindeki marka ve numaralar bakımından sevk mektubundaki beyanların doğruluğunu,
– Yükün ve bunların görünüşteki durumunu.
Taşımacı bu maddenin 1. paragrafında belirtilen beyanları kontrol etmek olanaklarından yoksun ise sevk mektubuna itiraz kayıtlarını yazacak ve bunların geçerli nedenlerini de belirtecektir. Aynı şekilde yükün ve ambalajların görünüşteki durumu ile itiraz nedenlerini de açıklayacaktır. Gönderici, sevk mektubunda itiraz kayıtlarına bağlı
kalacağını açıkça kabul etmiş olmadıkça bu kayıtlar göndericiyi bağlamaz. Gönderici, yükün brüt ağırlığını veya bunların başka türlü ifade edilmiş miktarlarını, kontrol etmesini taşımacıdan istemek hakkına sahiptir. Ayrıca, parçaların içeriğinin kontrol edilmesini de isteyebilir. Taşımacı kontrol giderlerini istemek hakkına da sahiptir.
Kontrollerin sonuçları sevk mektubuna yazılır. Sevk mektubu, taşıma sözleşmesinin akdini, sözleşmelerin koşullarını ve yüklerin taşımacı tarafından kabulünü, aksi kanıtlanıncaya kadar, kanıt belgedir. Sevk mektubunda taşımacı tarafından beyan edilmiş itiraz kaydı yok ise karşıtı kanıtlanmadıkça, tesellümde yükün ve ambalajlarının iyi durumda olduğu, sayılarının, marka ve numaralarının sevk mektubunda yazılı olanlara uyduğu varsayılır. Gönderici, kişilere malzemeye ve diğer yüklere gelecek zarar ziyan ve hasardan yükün kusurlu olarak ambalajlanmasından yüklenilecek ödemelerden taşımacıya karşı sorumludur. Ancak yükün kabulünde kusur açık seçik ise ve taşımacı tarafından biliniyor ise ve bu hususta bir itiraz beyanında bulunmamış ise bu hüküm geçersizdir. Malların tesliminden önce tamamlanası gereken gümrük ve diğer formalitelerin yerine getirilmesi için, gönderici, lüzumlu belgeleri sevk mektubuna iliştirecek ya da taşımacıya verecek ve talep ettiği diğer bilgileri kendisine sağlayacaktır.Taşımacı bu belgelerle verilen bilgilerin doğruluğunu ve yeterliliğini incelemek zorunda değildir. Gönderici bu gibi belgelerin bulunmaması yetersiz olması veya usule aykırı oluşundan doğacak zarar, ziyan ve hasardan taşımacıya karşı sorumludur. Ancak taşımacının hatası veya ihmali görülen durumlar bu hükmün dışındadır. Sevk mektubunda belirtilen, bu mektuba ekli veya kendilerine verilen belgelerin kaybından veya hatalı kullanılmasından doğacak sonuçlardan taşımacı, komisyoncu gibi aynı derecede sorumludur. Ancak, taşımacının ödeyeceği tazminat yükün kaybolması hâlinde ödenecek tazminatı geçemez. Gönderici, özellikle taşımayı durdurmasını teslimin yapılacağı yeri değiştirmesini veya sevk mektubunda gösterilen alıcıdan başkasına teslim etmesini istemek suretiyle yüke tasarruf etme hakkına sahiptir. Sevk mektubunun ikinci nüshası alıcıya verildiği zaman göndericinin tasarruf hakkı ortadan kalkar. O andan itibaren taşımacı alıcının emirlerine uyacaktır. Bununla beraber, gönderici tarafından sevk mektubuna bir not yazılmış ise, sevk mektubunun düzenlenmesinden sonra tasarruf hakkı alıcıya aittir. Tasarruf hakkını kullandığı sırada alıcı yükün diğer bir kişiye teslimini emretmiş ise, bu diğer kişi başka alıcılar göstermek hakkına sahip değildir. Tasarruf hakkını kullanma aşağıdaki koşullara bağlıdır: Gönderici veya bu hakkı kullanmak isteyen alıcı, taşımacıya verilen yeni talimatın bulunduğu sevk mektubunu sunmalı ve bu talimatı yerine getirmenin gerektirdiği bütün masraf, zarar ve ziyanı ödemelidir. Bu talimatın yerine getirilmesi onları yerine getirecek kişinin eline geçtiği anda mümkün olmalı ve taşımacının normal işlerine engel olmalı ne de gönderilen diğer yüklerin gönderici veya alıcılarına zarar vermelidir. Bu talimat gönderilen yükün bölünmesine yol açmamalıdır. Yükün teslim için belirtilen yere varışından sonra alıcı, makbuz karşılığında, kendisine sevk mektubunun ikinci nüshasını ve yükü teslim etmesini istemek hakkına sahiptir. Yükü kaybolduğu saptanır veya öngörülen zamanın bitiminden sonra ulaşmaz ise taşıma sözleşmesinden doğan hakları, alıcı kendi adına taşımacıya karşı kullanmak hakkına sahiptir. Yük teslim yerine varmadan önce sözleşmeyi sevk mektubunda öngörülen koşullara göre uygulamak herhangi bir nedenle gerçekleşemediğinde taşımacı yüke tasarruf etme hakkına sahip olan kişiden talimat isteyecektir. Bununla beraber, koşullar yükün sevk mektubunda öngörülenlerden farklı bir şekilde taşınmasına olanak sağlıyor ise ve taşımacı yüke tasarruf etmek hakkına sahip kişiden uygun bir zaman içinde talimat alamamış ise, yüke tasarruf etme hakkına sahip kişinin yararlarına en uygun görülen önlemleri almakla yükümlüdür. Yükün teslim yerine varışından sonra koşullar bunların teslimini engellediği hâllerde taşımacı göndericiden talimat isteyecektir. Eğer alıcı yükü kabul etmezse, gönderici sevk mektubunun birinci nüshasını vermeden yük üzerinde tasarruf etme hakkına sahiptir. Alıcı yükü kabul etmemiş bile olsa, taşımacıya göndericiden aksine talimat gelmedikçe bunların teslimini isteyebilir. Taşımacı, talimat istemiyle yaptığı ödemelerle bu talimatı yerine getirmenin gerektirdiği ödemeleri geri alma hakkına sahiptir. Ancak, bu ödemelerin kendi kusur ve
ihmali yüzünden yapılmamış olması gerekir. Mal çabuk bozulan cinsten ise depolama ödemeleri malın değeri ile uyumlu değilse taşımacı yüke tasarruf etme hakkına sahip kişiden talimat beklemeden onları satabilir. Eğer mallar bu madde gereğince satılmış ise, satıştan elde edilen para yüke ait ödemeler çıktıktan sonra, geriye kalan kısmı malları tasarruf etme hakkına sahip kişiye verilir. Şayet bu ödemeler satıştan elde edilen paradan fazla ise, taşımacı aradaki farkı tahsil etme hakkına sahiptir. Satış hâlinde takip edilecek usul malların satıldığı yerin kanun veya geleneklerine göre saptanır.

CMR Anlaşması (convention merchandises routier / ticari mallar güzergâh anlaşması) için tıklayınız