Kara Yolu Taşıma Kanunu ve Yönetmeliği

Türkiye’de eşya veya yolcu taşıma hizmetleri, genellikle kara yoluyla sağlanmaktadır. 2003 yılı itibariyle yurt içi eşya taşımacılığının %92’si, yolcu taşımacılığının ise %96’sı kara yoluyla gerçekleştirilmiştir. Buna karşılık, uluslararası evden eve nakliyat eşya taşımalarında bu oranın, ihraç taşımalarında %16,3 (Avrupa’ya %77,6), ithal taşımalarında ise %6,4 (Avrupa’dan %76,3)’lerde kaldığı görülmektedir. Aynı dönemde Türkiye’de yolcu taşıma işiyle uğraşan işletmelerin sayısı 567 (bunların 155’i uluslararası yolcu taşımacılığıyla uğraşmakta olup, 79 adedi uluslararası düzenli hatta sahiptir), uluslararası eşya taşımacılığını meslek edinenler ise 996 adettir. Karayollarımızda toplam koltuk sayısı 402.506 olan 9.527 adet otobüs (bunların toplam 73.852 adet koltuk kapasiteli 1521’i uluslararası çalışmaktadır) ve toplam eşya taşıma kapasitesi 1.314.637 ton olan 30.265 çekici, 34.245 yarı römork, 2.268 römork, 12.163 tanker ve 13.412 kamyon dolaşmaktadır.
Bütün bu veriler, Türk ekonomisi bakımından kara yolu taşımacılığının ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, Türkiye, 19.07.2003 tarihine kadar kara yolu taşımacılığının özellikle idarî boyutunu düzenleyen genel bir kanunu Meclisten çıkartamamıştır. Taşıma hizmetleri hakkındaki düzenlemelerin çoğunluğu yönetmelik ve genelge düzeyinde kalmıştır. Mevzuatımızdaki bu yetersizliği, Türkiye’nin kara yolu taşımacılığı hakkında milli bir politikaya sahip olmayışına dayandırmak mümkündür. Taşımacılık alanında rol oynayan çeşitli menfaat gruplarının, bir araya gelerek müşterek menfaatlerini yansıtacak bir kanun arayışına girmemeleri de, eksikliğin bir diğer sebebi
olarak gösterilebilir. Ulaştırma Bakanlığının çabaları sonucu, 10.07.2003 tarihinde 4925 sayılı Kara yolu Taşıma Kanunu, TBMM’de kabul edilmiş ve 19.07.2003 tarihinde de 25173 sayılı Resmî Gazete’de ilân edilerek yürürlüğe girmiştir. Kanun, “Başlangıç Hükümleri”, “Uluslararası Taşımalar”, “Sorumluluk ve Sigorta” ve “Çeşitli Hükümler” başlıklı 4 kısımdan ve 38 maddeden ibarettir. Ulaştırma Bakanlığınca Kanunun 34. maddesine dayanılarak hazırlanan Kara yolu Taşıma Yönetmeliği ise, 25.02.2004 tarihinde 25384 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Toplam 90 maddeden oluşan bu yönetmelikte kanunun 34. maddesinde sayılan hususlar hakkında düzenlemeye gidilmiştir.

Kanunun Amacı ve Uygulama Sahası

Kara yolu Taşıma Kanunu’nun genel amaçları aşağıdaki gibi sıralanabilir:

  • Kara yolu taşımalarını ülke ekonomisinin gerektirdiği şekilde düzenlemek,
  • Taşımada düzeni ve güvenliği sağlamak,
  • Taşımacı, acente ve taşıma işleri komisyoncuları ile nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği ve benzeri hizmetlerin şartlarını belirlemek,
  • Taşıma işlerinde istihdam edilenlerin niteliklerini, haklarını ve sorumluluklarını saptamak,
  • Kara yolu taşımalarının, diğer taşıma sistemleri ile birlikte ve birbirlerini tamamlayıcı olarak hizmet vermesini ve mevcut imkânların daha yararlı bir şekilde kullanılmasını sağlamak.

Türk Medeni Kanunu’nun 1. maddesine göre kanunlar, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanacağından, Kara yolu Taşıma Kanunu’nun 1. maddesinde sayılan amaçların, bu Kanun’un özüyle değindiği hususların belirlenmesine katkıda bulunacağı şüphesizdir. Benzeri bir hükme, yönetmeliğin 1. maddesinde de rastlanmaktadır. Aralarındaki tek fark, Kanun’da sayılan amaçlardan üçüncüsündeki “benzeri hizmetler” kavramının içi doldurulmuş ve “lojistik işletmeciliği, taşıma işleri organizatörlüğü, terminal işletmeciliği, oto kiralama işletmeciliği ve dağıtıcılık” hizmetlerinin şartlarını belirlemek de yönetmeliğin amaçları içine sokulmuştur. Oysa Kanun’un 34. maddesi, çıkartılacak yönetmelikte “benzeri hizmetler” kavramına giren faaliyetleri saymak ve bunların şartlarını tespit yetkisini Ulaştırma Bakanlığı’na vermiş değildir. Söz konusu maddede Bakanlığın şartlarını belirlemeye yetkili olduğu hizmetler açıkça “taşımacılık, acente ve taşıma işleri komisyonculuğu ile nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği” olarak belirtilmiştir. Bakanlık, yönetmelikte sayılan benzeri hizmetleri, ancak Kanun’da sayılan hizmetlerin alt kategorisi olması şartıyla ve ölçüsünde düzenleyebilir. Bununla birlikte, Kanundan farklı olarak, Yönetmelik kaleme alınırken, AB taşıma mevzuatı ile ve özellikle “Kara yolu ile yapılan eşya ve yolcu taşımacıları mesleğine giriş ile bu taşımacıların ulusal ve uluslararası taşımacılık alanında serbest yerleşim özgürlüklerinin
etkin kullanımını teşvik etmek üzere diploma, sertifika ve diğer ünvanların karşılıklı olarak tanınması” nı içeren 29 Nisan 1996 tarihli ve 96/26/AT sayılı “Konsey Direktifi” ile uyumu sağlanmaya çalışılmıştır. Ancak, bu uyumlaştırma aşamasında Anayasa gereği kanunla yapılması gereken düzenlemelerin yönetmelikle gerçekleştirildiği görülmektedir. Kanunun 2. maddesi gereğince uygulama sahasına aşağıdaki hususlar girmektedir:

Kamuya açık kara yolunda motorlu taşıtlarla yapılan yolcu ve eşya taşımaları

“Taşıma” kavramı, kanunun 3. maddesinde yolcunun taşıta bindiği veya eşyanın taşımacıya teslim edildiği yerden varış noktasına götürülmesi şeklinde tanımlanmıştır. Aynı maddeye göre “varış noktası” ise, yolcu bileti veya taşıma senedinde gösterilen, yolcu veya eşyanın götürülmek istendiği yerdir. Aslında eşya ve yolcu taşımalarını aynı kapsamda ele almak hatalıdır. Eşya taşıması, eşyanın taşımacı tarafından tesellüm edildiği andan teslim edildiği ana kadar ki süreci kapsayan bir faaliyet iken, yolcu taşıması, yolcunun taşıta bindiği anda başlamakta ve taşıttan indiği anda sona ermektedir. Bu itibarla, taşımanın sona ermesi için, eşya veya yolcunun varış noktasına götürülmesi değil, eşyanın bu noktada gönderilene teslimi veya yolcunun taşıttan inmesi önemlidir. Kanunun amacı kara yolunda yapılan taşımaları düzenlemek olduğuna göre; deniz, iç sular, hava ve demir yolu taşımalarının kapsam dışı tutulması gerekir. Karma taşıma hâlinde ise “network prensibi” gereği, taşıma kara yolunda (trafik için kamunun yararlanmasına açık olan arazi şeridi, yol, otoyol, köprüler ve benzeri yapı ve alanlarında) cereyan ettiği sürece Kanun ve Yönetmelik hükümleri uygulanacaktır.

Taşıma işleri işletmecileri
Kanunun 3. maddesine göre, “taşıma işleri işletmecileri”, taşıma işlerinde faaliyette bulunan taşımacı, acente, taşıma işleri komisyoncusu ile nakliyat ambarı ve kargo işletmecileridir.

Taşımacılar
Taşıma işleri işletmecilerinden ilki, taşımacılardır. Kanun koyucu bu suretle, Türk Ticaret Kanunu’nun kullandığı “taşıyıcı” kavramını değil, CMR’nin Türkçe tercümesinde kendisinden yararlanılan “taşımacı” kavramını tercih etmiştir. Kanunun 3. maddesine göre “taşımacı”, taşımacı yetki belgesine sahip olan ve kendi nam ve hesabına taşımayı bir ücret karşılığı üstlenen gerçek veya tüzel kişidir. Türk Ticaret Kanunu’nun 762. maddesinden farklı olarak, taşımacının yetki belgesine sahip olması aranmak suretiyle, Kara Yolu Taşıma Kanunu’nun uygulama sahası daraltılmıştır.
Nakliyat ambarı işletmecileri
Kanunun 3. maddesine göre, “nakliyat ambarı işletmecileri”, bağımsız bir iş yerinin kullanım hakkına sahip olan ve eşyayı teslim alarak kendi gözetim ve denetimi altında; yükleme, boşaltma, depolama, istifleme, aktarma ve gönderilene teslim gibi hizmetleri yerine getiren, taşımayı yapan veya yaptıran ve bundan doğacak sorumluluğu üstlenen kişilerdir.

Taşıma acenteleri
Taşıma işleri işletmecilerinden diğer bir grup, taşıma acenteleridir. Kanunun 3. maddesinde “taşıma acenteleri”nin, Türk Ticaret Kanunu’nun 116. maddesindeki “acente” tanımına uygun olarak, ticarî mümessil, ticarî vekil, satış memuru veya müstahdem gibi bağımlı bir sıfatı olmaksızın bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde daimî surette bir veya birden fazla taşımacıyı ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi ve onlar adına taşıma sözleşmesi yapmayı meslek edinen kişilerden oluştuğu açıklanmıştır.
Taşıma işleri komisyoncuları
Taşıma işleri komisyoncuları, kanunun 3. maddesinde, Türk Ticaret Kanunu’nun 808. maddesiyle uyum hâlinde, ücreti karşılığında kendi namına ve bir müvekkil hesabına uluslararası evden eve nakliyat eşya taşıtmayı meslek edinmiş kişiler olarak tanımlanmıştır.
Kargo işletmecileri
Kanun 3. maddesinde tanımlanan “kargo işletmeleri”, bağımsız bir işyerinin kullanma hakkına sahip olan ve kargoyu teslim alarak kısa sürede gönderilene ulaştırmak amacıyla kendi gözetimi ve denetimi altında yükleme, boşaltma, depolama, istifleme, aktarma ve gönderilene teslim gibi hizmetleri yerine getiren, taşımayı yapan veya yaptıran ve bundan doğacak sorumluluğu üstlenen kişilerdir. “Kargo” ise, tek parçada en fazla (100) yüz kilogramı geçmeyen genellikle ambalaj ve kap içerisinde olan küçük boyutlu koli, sandık, paket gibi parça eşyadır.
Ulaştırma Bakanlığı, daha sonra çıkartmış olduğu ek bir yönetmelikle, “taşıma işleri işletmecileri” nin kapsam alanına giren işletmeci sayısını artırmıştır:
Lojistik işletmecileri
Yönetmeliğin 4. maddesinde tanımlanan “lojistik işletmecileri”, kendi nam ve hesabına taşımacılık yapmakla beraber, bağımsız bir işyerinin kullanım hakkına sahip olarak müşterilerine ait eşyayı teslim aldıktan sonra kendi gözetim ve denetimi altında yükleme, boşaltma, depolama, istifleme, paketleme, tasnif, etiketleme, satış veya pazarlama, sipariş planlaması, dağıtım, tedarik, nakliye ve benzeri hizmetleri üstlenen gerçek ve tüzel kişilerdir.
Taşıma işleri organizatörleri
Taşıma işleri organizatörleri de, yönetmeliğin 4. maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre, Kanun, bu Yönetmelik ve ilgili diğer mevzuatın taşımacılık sıfatı ile faaliyet gösterenlere getirdikleri yükümlülük ve sorumluluklar çerçevesinde taşımacı kabul edilerek bu yönetmeliğe göre yetki belgesi almış gerçek ve tüzel kişilerin imkân, kabiliyet ve kapasiteleri ile gerektiğinde diğer taşıma türlerinden de yararlanarak veya bunları kullanarak
kombine taşımacılık dâhil, kendi nam ve hesabına taşıma yaptırarak taşıma faturası düzenleyecek tüzel kişiler, taşıma işleri organizatörleridir. Taşıma işleri organizatörleri, esas itibariyle, taşımacılık işini organize eden kişilerdir. Anılan kişiler, gönderene karşı taşımayı organize ederken taşımanın tüm ayaklarını üstlendiklerinden zaten taşımacı sayılırlar. Gönderen ile olan ilişkisinde taşımacı olan organizatör, kendisine karşı taşıma taahhüdünde bulunan fiili taşımacılara karşı gönderen konumundadır.
Terminal işletmecileri
Dağıtıcılar
Tek parçada en fazla 5 kg ağırlığındaki kargoların kısa sürede kapıdan kapıya kendi nam ve hesabına dağıtımını yapacak gerçek ve tüzel kişiler, Yönetmeliğin 4. maddesinde “dağıtıcı” olarak adlandırılmışlardır. Aslında söz konusu kişiler, Kanun anlamında “kargo işletmecisi” iken, yönetmelikte ayrı bir kategoriye sokulmuşlardır.
Dağıtıcıları, kargo işletmecilerinden ayıran tek unsur, onların 100 kg yerine, 5 kg’ı geçmeyen kargoları taşımayı üstlenmiş olmalarıdır.

Oto kiralama işletmecileri
Yönetmeliğin 4. maddesine göre; müşterilerine ticarî amaçla sürücülü veya sürücüsüz olarak 15+1 ve daha az koltuk kapasitesine sahip yolcu taşımaya mahsus taşıtları yurt içinde ve/veya uluslararasında evden eve nakliyat olmak üzere, yazılı bir sözleşmeye dayanan bir bedel karşılığı ve belli bir süre için kiraya vermek şeklinde faaliyet gösterecek gerçek ve tüzel kişilere “oto kiralama işletmecileri” denir.
Taşıma işlerinde çalışanlar
Kapsamına girdiği hâlde “taşıma işlerinde çalışanlar” olarak isimlendirilen kişilerden ne anlaşılması gerektiğine dair bir hükme kanunda rastlanılamamıştır. Bu kişiler, taşıma işleri işletmecilerinin işletmelerinde taşıma işini görmek üzere istihdam olunan işçilerdir. Bu itibarla, “taşıma işlerinde çalışanlar” ibaresinin anlamı, çalışanların mutlaka taşıma işinde görev almasına bağlandığından, Borçlar Kanunu’nun 55. maddesindeki “istihdam edilen kişiler” ve Türk Ticaret Kanunu’nun 782. maddesindeki “yardımcıları” kavramından daha dardır. Böyle bir sınırlamanın bilhassa taşımacının yükümlüklerinde ve sorumluluklarında önemli sonuçlar doğuracağı muhakkaktır.
Taşımalarda yararlanılan her türlü taşıt, araç, gereç, yapılar ve benzerleri
Kanunda tanımlanmayan bu nevi araç, gereç ve yapıların ortak özelliği kendilerinden taşımalarda yararlanılıyor olmasıdır. Yönetmeliğin 4. maddesinde bunlardan bazılarının (örn. antrepo, çekici, depo, eşya/kargo terminali, geçici depolama yeri, kamyon, kamyonet, kargo tasnif ve aktarma merkezi, motorlu taşıt, otobüs, otomobil, römork, taşıt katarı, yarı römork, yolcu terminali vs.) açıklandığı görülmektedir.